Artysta: Ilja Riepin
Lata powstania: 1880–1891
Przedstawiony okres historyczny: Koniec XVII wieku
To reprodukcja słynnego obrazu historycznego „Kozacy zaporoscy piszą list do sułtana”, znanego również jako „Odpowiedź Kozaków zaporoskich sułtanowi tureckiemu”, namalowanego przez Ilję Riepina w latach 1880–1891. Monumentalne dzieło przedstawia grupę Kozaków zaporoskich układających pełen drwin i humoru list do osmańskiego sułtana Mehmeda IV, inspirowany popularną legendą z końca XVII wieku. Obraz należy do najbardziej rozpoznawalnych arcydzieł Riepina i stanowi znane przedstawienie kultury kozackiej, tradycji wojskowych oraz dążenia do niezależności. Oryginał znajduje się w zbiorach Państwowego Muzeum Rosyjskiego w Petersburgu.
Historycznym tłem obrazu są burzliwe dzieje Siczy Zaporoskiej, wojskowego i politycznego ośrodka Kozaków na ziemiach dzisiejszej Ukrainy. W XVI i XVII wieku Kozacy zaporoscy stworzyli charakterystyczną społeczność wojskową, znaną z wybieralnych przywódców, tradycji kawaleryjskich i piechoty oraz wypraw wzdłuż Dniepru i na Morze Czarne. Ich historia była ściśle związana z Rzecząpospolitą Obojga Narodów, Chanatem Krymskim, Imperium Osmańskim oraz rosnącym w siłę Carstwem Rosyjskim.
Według popularnej legendy sułtan Mehmed IV zażądał od Kozaków zaporoskich podporządkowania się władzy osmańskiej. Zamiast przyjąć jego żądania, Kozacy mieli zebrać się, aby przygotować niezwykle zuchwałą odpowiedź, pełną obelg, żartów i kpin z sułtana. Autentyczność słynnej korespondencji pozostaje przedmiotem sporów historycznych, a opowieść jest powszechnie traktowana jako element kozackiego folkloru, a nie w pełni udokumentowana wymiana dyplomatyczna.
Riepin przedstawił żywiołową grupę kozackich wojowników zgromadzonych wokół drewnianego stołu, przy którym pisarz zapisuje wspólnie układaną odpowiedź. Mężczyźni wybuchają śmiechem, wymieniają żarty i podsuwają coraz bardziej dosadne sformułowania, podczas gdy pozostali pochylają się nad stołem, aby uczestniczyć w tworzeniu listu. Kompozycja wyróżnia się ekspresyjnymi twarzami, charakterystycznymi kozackimi wąsami i fryzurami, tradycyjnymi strojami, uzbrojeniem oraz bogactwem szczegółów historycznych. Wśród przedstawionych postaci znajduje się legendarny przywódca kozacki Iwan Sirko, tradycyjnie łączony z opowieścią o liście do sułtana.
Niezwykła energia obrazu wynika z różnorodności wyrazów twarzy, dynamicznych gestów i starannie zaplanowanej kompozycji grupowej. Riepin przez wiele lat badał historię Kozaczyzny, studiował dawne przedmioty i gromadził materiały wizualne potrzebne do stworzenia dzieła. Zamiast ukazać formalne zwycięstwo militarne, artysta wybrał scenę wspólnego śmiechu i buntu, podkreślając niezależność Kozaków, ich poczucie wspólnoty oraz lekceważący stosunek do imperialnej władzy.
Obraz został namalowany techniką olejną na płótnie i mierzy około 203 × 358 cm. Ukończony w 1891 roku, stał się jednym z najważniejszych osiągnięć artystycznych Riepina oraz wybitnym przykładem XIX-wiecznego realizmu historycznego.
Dziś „Kozacy zaporoscy piszą list do sułtana” pozostaje jednym z najbardziej znanych obrazów historycznych związanych z dziejami Ukrainy, Siczą Zaporoską, tradycjami kozackimi, Imperium Osmańskim oraz historią polityczną Europy Wschodniej.
